พะยอม
 
พะยอม
ชื่ออื่นๆ: กะยอม (เชียงใหม่)  ขะยอม (ลาว)  ขะยอมดง  พะยอมดง (ภาคเหนือ)  แดน (เลย)  เชียง  เซี่ย (เชียงใหม่)  สุกรม (ภาคกลาง)  พะยอมทอง (ปราจีนบุรี สุราษฎร์ธานี)  ยางหยวก (น่าน)
ชื่อสามัญ: Phayom
ชื่อวิทยาศาสตร์: Shorea roxburghii G. Don.
วงศ์: DIPTEROCARPACEAE
ถิ่นกำเนิด: ประเทศไทย และเอเชีย เช่น ศรีลังกา พม่า ฟิลิปปินส์ ลาว
ลักษณะทั่วไป: ไม้ยืนต้นขนาดกลาง-ใหญ่ ทรงพุ่มกลมสวยงามมาก หากอยู่ในที่โล่งแจ้งและไม่มีพรรณไม้ใหญ่อยู่ใกล้เคียง ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องตัดแต่งกิ่งออกเลยตลอดอายุการปลูก (สวยด้วยธรรมชาติปราศจากการแต่งเติม)
ฤดูการออกดอก: ปลายฤดูหนาวถึงต้นฤดูร้อน (ม.ค. - เม.ย.)
เวลาที่ดอกหอม: ตอนเย็นแดดอ่อนถึงมืด
การขยายพันธุ์:
การเพาะเมล็ด แต่ยังไม่มีข้อมูลรายละเอียดเนื่องจากที่สวนไม้หอมฯ ยังไม่มีการติดเมล็ด
การตอนกิ่ง จะออกรากยาก แต่เป็นวิธีที่จะทำให้ออกดอกในกระถางได้ (ยังไม่ได้ทดลอง)
ข้อดีของพันธุ์ไม้:
ปลูกได้ในพื้นที่แห้งแล้ง ผู้ที่สนใจจะปลูกไม้หอมที่อยู่ในเขตแห้งแล้งและยังไม่มีระบบชลประทานเข้าถึง ไม่ควรมองข้ามพันธุ์ไม้หอมชนิดนี้
ถึงแม้ว่าจะออกดอกเพียง 1 ครั้ง/ปี แต่ดอกสวยงามมาก และออกดอกพร้อมกันเกือบทั้งต้น
เป็นพันธุ์ไม้หอมที่เริ่มลดน้อยลงไปเรื่อยๆ (ปัจจุบันชาวสวนไม่ค่อยมีพะยอมใส่ในน้ำตาลสดกันแล้ว)
ข้อแนะนำ:
เป็นไม้หอมที่ทดสอบความอดทนของผู้ปลูกได้ดีชนิดหนึ่ง เพราะว่าเป็นพันธุ์ไม้หอมที่ใช้เวลาหลายปีกว่าจะได้ชมดอก
เป็นพันธุ์ไม้ที่ออกดอกจากยอดอ่อนที่แตกใหม่ การทำให้แตกใบใหม่จะทำให้ออกดอกได้
เวลาเห็นต้นพะยอมใบร่วงเกือบทั้งต้นในช่วงประมาณเดือน ธ.ค. ไม่ต้องตกใจ และไม่ควรให้น้ำและปุ๋ยในช่วงเวลาดังกล่าว เพราะจะทำให้ใบไม่ร่วงทั้งหมดและไม่แตกใบอ่อนพร้อมๆ กันทั้งต้น
ภายหลังจากที่ใบแก่ร่วงหมดต้นแล้วและเห็นใบที่เริ่มแตกใหม่ ควรให้น้ำและปุ๋ยทันที จะช่วยให้มีใบแตกใหม่จำนวนมาก และออกดอกครั้งละมากๆ
เนื่องจากพะยอมเป็นไม้โตช้าและออกดอกน้อยครั้ง/ปี ผู้ที่เริ่มสนใจไม้หอมและผู้ที่เล่นไม้หอมไม่ค่อยสนใจไม้พันธุ์ไม้หอมชนิดนี้ เนื่องจากไม่สามารถทำเงินได้จำนวนมากในเวลาสั้นๆ ได้ พันธุ์ไม้ชนิดนี้จึงเหมาะกับผู้ที่รักไม้หอมจริงๆ เท่านั้น
พะยอม เป็นไม้หอมที่ไม่ค่อยชอบดินเค็ม ผู้ที่อยู่ในเขตดินเค็มหากต้องการปลูกพะยอม ต้องคอยระวังในเรื่องการดูแลรักษาในช่วงฤดูร้อน ที่มักพบอาการปลายใบไหม้และแห้งตาย เนื่องจากในช่วงเวลาดังกล่าว เกลือที่อยู่ในดินชั้นล่างๆ จะถูกดึงขึ้นมาเนื่องจากการระเหยของน้ำที่ผิวดินมีมากกว่าปกติ
ข้อมูลอื่นๆ:
ดอก ผสมยาแก้ไข้และยาหอมแก้ลม บำรุงหัวใจ
ดอกอ่อน นำมารับประทานสด หรือนำมาลวกเป็นผักร่วมกับน้ำพริก
เปลือก ต้น มี tannin มาก ใช้เป็นยาฝาดสมานลำไส้ แก้ท้องเดิน
เนื้อไม้ สีเหลืองอ่อนถึงน้ำตาล ใช้ก่อสร้างทั่วไป เช่น เสา รอด ตง พื้น ฝา และไม้หมอนรถไฟ เป็นต้น
ชาวสวนมะพร้าวที่ปลูกมะพร้าวเพื่อทำน้ำตาลปีบที่จังหวัดสมุทรสงคราม สมุทรสาคร ราชบุรี เพชรบุรี ใช้เปลือกและเนื้อไม้สับเป็นชิ้นเล็กๆ ใส่ในกระบอกไม้ไผ่ที่ใช้รองน้ำตาลสดจากต้นมะพร้าว ในข้อนี้ ผู้รวบรวมทราบดีมาตั้งแต่ตอนเด็กๆ (ผู้รวบรวมเกิดที่ ต. นางตะเคียน อ. เมือง จ. สมุทรสงคราม)
พะยอมเป็นดอกไม้ประจำจังหวัดกาฬสินธุ์
คนไทยโบราณเชื่อว่า บ้านใดปลูกต้นพะยอมไว้ประจำบ้าน จะทำให้มีอุปนิสัยที่อ่อนน้อม เพราะพะยอม คือ การยินยอม ตกลง ผ่อนผัน ประณีประนอม นอกจากนี้ยังเชื่ออีกว่าจะไม่ขัดสน เพราะบุคคลทั่วไปให้ความเห็นใจและยอมให้ในสิ่งที่ดีงาม และยังเชื่ออีกว่าถ้าปลูกต้นพะยอมทองก็จะทำให้ไม่ขันสนเงินทอง
เอกสารอ้างอิง:
1. ปิยะ เฉลิมกลิ่น และคณะ.  2546.  หอมกลิ่นดอกไม้เมืองไทย.  จัดพิมพ์โดยโครงการ BRT บริษัท จิรวัฒน์ เอ็กเพรส จำกัด กรุงเทพฯ.  336 หน้า (147)
2. ราชบัณฑิตยสถาน.  พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542.  นานมีบุ๊คส์พับลิเคชั่น 2546.  1,488 หน้า (778)
3. http://flowersandherbs.cscoms.com/flower/content/f104.shtml
4. http://www.geocities.com/plugmet/flora_e.htm
5. http://www.tistr.or.th/pharma/Shorea%20roxburghii.htm
6. http://www.morninggarden.com/wiki/index.php
7. http://www.maipradabonline.com/maimongkol/payom.htm
รวบรวมโดย: นพพล เกตุประสาท  และไพร มัทธวรัตน์
หน่วยอนุรักษ์และใช้ประโยชน์พืชพรรณ  ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง
คณะเกษตร กำแพงแสน  มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์  วิทยาเขตกำแพงแสน  จ. นครปฐม